મમતા બેનર્જી રાજીનામું આપવા ઈનકાર: બંગાળમાં બંધારણીય સંકટ?

બંગાળમાં હાઈવોલ્ટેજ ડ્રામા: ચૂંટણી હાર્યા છતાં મમતા બેનર્જીનું રાજીનામું આપવા ઈનકાર, શું આવશે બંધારણીય કટોકટી?

કોલકાતા: પશ્ચિમ બંગાળના રાજકારણમાં એક અભૂતપૂર્વ સ્થિતિ સર્જાઈ છે. ચૂંટણીમાં પરાજય છતાં મુખ્યમંત્રી મમતા બેનર્જીએ પદ પરથી રાજીનામું આપવાનો સાફ ઈનકાર કરી દીધો છે. ભારતના લોકતાંત્રિક ઈતિહાસમાં કદાચ આ પહેલી ઘટના છે જ્યાં કોઈ મુખ્યમંત્રીએ જનાદેશ મળ્યા બાદ પણ ખુરશી છોડવાની ના પાડી હોય.

મમતાનો તર્ક: ‘અમે હાર્યા નથી, અમને હરાવવામાં આવ્યા છે’
મંગળવારે યોજાયેલી પ્રેસ કોન્ફરન્સમાં મમતા બેનર્જી આક્રમક મૂડમાં જોવા મળ્યા હતા. તેમણે સીધો આરોપ લગાવ્યો કે:

ચૂંટણી પંચ અને કેન્દ્ર સરકાર (PM અને ગૃહમંત્રી) એ કાવતરું ઘડીને દરોડા પાડ્યા અને અધિકારીઓની બદલી કરી.

મતગણતરીના પ્રથમ રાઉન્ડથી જ ભાજપની જીતનું નેરેટિવ સેટ કરવામાં આવ્યું હતું.

ટીએમસીના એજન્ટોને માર મારીને બહાર કાઢી દેવામાં આવ્યા હતા.

મમતાએ સ્પષ્ટ કહ્યું, “નૈતિક રીતે અમે જીત્યા છીએ, તેથી રાજીનામું આપવાનો પ્રશ્ન જ નથી.”

શું કહે છે બંધારણના નિષ્ણાતો?

જ્યારે મુખ્યમંત્રી રાજીનામું ન આપે ત્યારે બંધારણ શું સત્તા આપે છે? આ અંગે સુપ્રીમ કોર્ટના વકીલ વિરાગ ગુપ્તા અને બંધારણીય જોગવાઈઓ મુજબ કેટલીક મહત્વની બાબતો સામે આવી છે:

અનુચ્છેદ 164 (1): મુખ્યમંત્રી ‘રાજ્યપાલની ઈચ્છા હોય ત્યાં સુધી’ પદ પર રહી શકે છે. જો તેઓ રાજીનામું ન આપે, તો રાજ્યપાલ પાસે સરકારને બરતરફ કરવાની સત્તા છે.

અનુચ્છેદ 172 (ડેડલાઈન): પશ્ચિમ બંગાળની વર્તમાન વિધાનસભાનો કાર્યકાળ 7 મે (આજે) પૂર્ણ થઈ રહ્યો છે. બંધારણ મુજબ, 5 વર્ષ પૂરા થતા જ વિધાનસભા આપોઆપ વિસર્જિત થઈ જાય છે. ત્યારબાદ ન તો કોઈ ધારાસભ્ય રહેશે, ન મંત્રીમંડળ કે ન મુખ્યમંત્રી.

કાયદાકીય અસ્તિત્વ: એક્સપર્ટ્સ મુજબ, 7 મે પછી મમતા બેનર્જીનું મુખ્યમંત્રી તરીકેનું કાયદાકીય અસ્તિત્વ ‘નોન-એસ્ટ’ (Non-est) બની જશે. એટલે કે તેઓ રાજીનામું ન આપે તો પણ તેમનું પદ આપોઆપ સમાપ્ત ગણાશે.

મમતાનો આ ‘માસ્ટરસ્ટ્રોક’ છે કે રાજકીય મજબૂરી?
રાજકીય વિશ્લેષકો માને છે કે મમતાએ આ દાવ સાવ વિચારીને ખેલ્યો છે:

કેડરને એકજૂટ રાખવા: હાર પછી ટીએમસીમાં ભંગાણ ન પડે અને કાર્યકર્તાઓનું મનોબળ જળવાઈ રહે તે માટે ‘લડાયક ઈમેજ’ ઊભી કરી છે.

વિકટિમ કાર્ડ: જનતાની વચ્ચે એવો સંદેશ પહોંચાડવો કે તેમને લોકશાહી ઢબે નહીં પણ ‘સિસ્ટમ’ દ્વારા હરાવવામાં આવ્યા છે.

રાષ્ટ્રીય સ્તરે પ્રાસંગિકતા: INDIA બ્લોકમાં પોતાનું વર્ચસ્વ જાળવી રાખવા માટે તેમણે શરણાગતિ સ્વીકારવાને બદલે સંઘર્ષનો રસ્તો પસંદ કર્યો છે.

ભાજપનો પ્રહાર: ‘બરતરફ કરો’
આસામના મુખ્યમંત્રી હિમંતા બિસ્વા સરમાએ આકરા પ્રહારો કરતા કહ્યું કે, “જો તેઓ રાજીનામું ન આપે તો તેમને બરતરફ કરવા જોઈએ. દેશ મમતાના હિસાબે નહીં, બંધારણ મુજબ ચાલશે.”

નિષ્કર્ષ:
બંગાળમાં અત્યારે ભલે રાજકીય મડાગાંઠ દેખાતી હોય, પરંતુ કાયદો સ્પષ્ટ છે. આજે 7 મેની સમયમર્યાદા પૂરી થતા જ રાજ્યપાલે નવા મુખ્યમંત્રીના શપથ ગ્રહણની પ્રક્રિયા શરૂ કરવી પડશે. હવે જોવાનું એ રહેશે કે શું મમતા બેનર્જી છેલ્લી ઘડીએ રાજીનામું મોકલે છે કે પછી રાજ્યપાલ દ્વારા બરતરફીની કાર્યવાહી કરવામાં આવે છે.